Mijn woorden draaien nog altijd naar het oosten

Tijdens de zomervakantie gingen we naar Griekenland. Daar stapten we aan boord van een cruiseschip voor zeven dagen op zee. Onze eerste bestemming was Istanbul, een stad waarvan alleen al de naam voor mij eeuwen van komen en gaan oproept. Maar voordat we aankwamen, nog op Turkse wateren, trad een groep dansers op. Ze voerden de sema uit, de wervelende derwisjdans.

Hun gewaden waaierden uit, hun lichamen draaiden. Het schip voer verder, maar voor mijn gevoel bewoog de tijd achteruit. Alsof hun bewegingen een deur openden naar het Oosten: naar een verre herinnering, een wereld die zich nooit helemaal laat onthullen. Wat de anderen zagen, weet ik niet. Voor mij was het meer dan een voorstelling.

Er zat iets vertrouwds in. Iets wat ik herkende zonder het eerder zo gezien te hebben. Zoals je achter een gesloten deur een stem hoort en al weet: die hoort bij mij.

Ik keek naar de dans en dacht aan schrijven.

Misschien bewegen mijn woorden op dezelfde manier. Ze draaien ergens omheen, nemen afstand, komen dichterbij en staan soms, vlak voor ze hun bestemming bereiken, stil. Misschien kies ik daarom niet altijd de kortste weg naar het einde van een zin.

Bij mijn eerste twee boeken heb ik erg mijn best gedaan om de Nederlandse vertaling volkomen natuurlijk te laten klinken. Alsof de schrijver vanaf het begin in het Nederlands had gedacht. Ik wilde dat de lezer nergens struikelde of achter iedere zin een vertaler voelde staan. Correct taalgebruik en een zorgvuldige vertaling blijven voor mij vormen van respect voor de lezer.

Maar langzaam kwam er een vraag bij me op. Moet ik, om natuurlijk te klinken, alle sporen uitwissen van de wereld waaruit ik kom? Als een zin in mijn hoofd met een stilte wordt geboren, waarom moet hij dan in een andere taal haastig doorlopen? Als een gedachte als beeld ontstaat, waarom moet die dan een rechtstreekse uitleg worden?

Ik ben samen met mijn woorden gemigreerd. Ik kan ze niet bij de grens achterlaten en alleen hun woordenboekbetekenis meenemen naar mijn nieuwe thuis.

Een Nederlandse lezer is misschien gewend aan proza dat doorloopt en duidelijk op zijn doel afgaat. In een deel van de literatuur waarmee ik ben opgegroeid, spreekt ook de ruimte tussen de woorden. Natuurlijk is dat geen harde grens. Nederlandse literatuur kent eveneens stilte en poëzie, en Perzisch proza kan helder en zakelijk zijn. Ik heb het over de stem die ik in mezelf herken.

Soms zet een schrijver één woord op een afzonderlijke regel:

Moeder.

Niet omdat hij de zin niet kan afmaken. Misschien wil hij dat de lezer daar even blijft. Een gezicht terugziet, een hand, een geur, of de lege plek van iemand die er niet meer is. Komt het volgende woord te snel, dan gaat die korte ontmoeting misschien verloren.

Het wit op papier is niet altijd ongebruikte ruimte. Soms is het de plek van de lezer: daar mag zijn herinnering naast die van de schrijver komen zitten.

Op dat schip dacht ik: deze manier van schrijven behoort tot mijn ‘oosterse DNA’. Niet als kwestie van bloed of biologie, maar als erfenis van verhalen, gedichten, stemmen en stiltes. Iets wat al in mij leefde lang voordat ik mijn eerste boek schreef.

Ik besloot mijn oosterse stem te behouden. Dat ontslaat mij niet van de plicht helder te schrijven en zorgvuldig te vertalen. Ik moet juist nauwkeurig werken om mijn wereld toegankelijk te maken. Maar daarvoor hoef ik die wereld niet leeg te halen.

Ik wil in het Nederlands met u spreken, met dezelfde adem waarmee ik in het Perzisch schrijf.

Het schip naderde Istanbul. De dansers draaiden verder.

Je kunt vooruitgaan en toch iets van jezelf meenemen.

Ook over water.

Ook in een andere taal.