Carnaval in het zuiden van Nederland is voor mij altijd een historisch raadsel geweest. Vanaf de eerste jaren dat ik in Brabant woonde en het feest ook in een dorp als Erp van dichtbij meemaakte, stelde ik mezelf een fundamentele vraag: waarom zet een georganiseerde, gestructureerde samenleving plotseling haar eigen orde tijdelijk opzij? Waarom worden rollen lichter, waarom mag er openlijk met gezag worden gespeeld, waarom lopen mensen die het hele jaar verantwoordelijk en serieus zijn opeens verkleed door de straten? Dit is meer dan alleen een feest; het is een geregisseerde tijdelijke verschuiving van macht. Juist die vraag bracht mij ertoe om historisch onderzoek te doen en te kijken of er in de Iraanse traditie iets vergelijkbaars bestaat.
In Noord-Brabant, waar ook Erp deel van uitmaakt, heeft Carnaval wortels in de middeleeuwse katholieke cultuur. Vlak vóór de vastentijd wordt de normale maatschappelijke orde tijdelijk versoepeld. Maar deze ogenschijnlijke chaos is allesbehalve willekeurig. Er is een duidelijke structuur: een prins Carnaval wordt benoemd, symbolisch wordt de sleutel van het dorp of de stad overgedragen, en een tijdelijke, rituele autoriteit vervangt het officiële gezag. Mensen mogen de afstand tot macht verkleinen, ermee spelen en haar zelfs omkeren. Deze gecontroleerde ontregeling is in feite onderdeel van het bredere sociale evenwicht.
In de Iraanse geschiedenis bestond een ritueel dat opvallend veel gelijkenis vertoont met deze logica: het gebruik van de “Mir Nowruzi”. In bepaalde historische periodes, onder andere tijdens de Safavidische tijd, werd een gewone man voor enkele dagen symbolisch tot heerser benoemd. Hij mocht speelse bevelen uitvaardigen, notabelen op de hak nemen en regels op ironische wijze omdraaien. Iedereen wist dat zijn macht niet werkelijk was, maar juist deze tijdelijke omkering vervulde een belangrijke sociale functie. Na afloop van het feest werd de Mir Nowruzi weer afgezet en keerde de officiële orde terug.
De overeenkomst tussen deze twee tradities is niet oppervlakkig. Beide laten zien dat samenlevingen soms behoefte hebben aan een gecontroleerde omkering van hiërarchie om hun stabiliteit te behouden. Dit is geen revolutie en geen echte ontwrichting, maar een ritueel spel met macht. In Brabant – zelfs op dorpsniveau zoals in Erp – leeft dit spel nog altijd. In Iran is de traditie van de Mir Nowruzi geleidelijk uit het publieke leven verdwenen en vooral een historisch fenomeen gebleven.
Het verschil ligt mogelijk in de continuïteit. Carnaval heeft zich in Zuid-Nederland ontwikkeld tot een stevig onderdeel van regionale identiteit. Het ritueel is meegegroeid met de moderne tijd zonder zijn kern te verliezen. De Iraanse tegenhanger kon zich minder institutioneel verankeren en verdween uit de levende cultuur. Maar de onderliggende gedachte blijft vergelijkbaar: macht blijft stabieler wanneer zij af en toe toelaat dat er met haar wordt gespeeld.
Wanneer ik vandaag Carnaval in Erp zie, kijk ik er niet alleen naar als een dorpsfeest. Ik zie een historische dialoog met autoriteit. Een dialoog die, zij het in andere vorm, ook ooit in de Iraanse cultuur bestond. De geografische afstand tussen een Brabants dorp en het historische Perzië is groot, maar de menselijke behoefte is dezelfde: geen enkele samenleving kan zonder momenten waarop gezag lichter wordt. Feest is in die zin niet enkel vrolijkheid, maar een subtiele oefening in maatschappelijk evenwicht.
