Naarmate de Shahnameh vordert, veranderen ook haar helden.
Ze worden minder legendarisch en steeds menselijker. Misschien is daarom het verhaal van Esfandiar een van de meest ingewikkelde en aangrijpende delen van het epos. Hier gaat het niet langer over de strijd tussen goed en kwaad. De echte vraag is veel moeilijker:
Als iemand zijn hele leven het juiste probeert te doen, komt hij dan vanzelf ook tot de juiste uitkomst?
Esfandiar groeit op met één overtuiging: zijn plicht staat boven alles. Hij is prins, een groot krijger en geliefd bij het volk. Vrijwel iedereen verwacht dat hij ooit koning zal worden.
Toch is er iets opvallends aan zijn leven.
Bijna nooit kiest hij zelf zijn eigen weg.
Zijn vader, Goshtasp, geeft hem opdrachten. Esfandiar voert ze uit. Er moet een oorlog worden gevoerd? Hij vertrekt. Er dreigt gevaar? Hij staat vooraan. Na iedere overwinning krijgt hij dezelfde belofte te horen: “Na deze opdracht zal de kroon van jou zijn.”
Maar dat moment komt nooit.
Elke voltooide opdracht maakt plaats voor een nieuwe. Elke overwinning wordt de voorwaarde voor de volgende.
Langzaam verliest Esfandiar iets wat misschien waardevoller is dan de kroon zelf: de vrijheid om zelf te kiezen.
Wanneer ik dit deel van de Shahnameh lees, voelt het verrassend modern.
Hoeveel mensen kennen we niet die altijd verantwoordelijk zijn geweest? Die altijd deden wat van hen werd verwacht? Die steeds opnieuw hun plicht vervulden? Tot ze op een dag ontdekten dat de jaren voorbij waren gegaan en ze niet meer wisten wat zijzelf eigenlijk wilden.
Dan neemt het verhaal een onverwachte wending.
Goshtasp geeft zijn zoon een laatste opdracht.
Hij moet Rostam naar het hof brengen.
Niet een vijand. Niet een verrader. Maar juist de man die jarenlang Iran heeft verdedigd en voor velen het symbool van moed en trouw is geworden.
En precies daar stelt Ferdowsi een vraag die na duizend jaar nog niets aan kracht heeft verloren:
Wat gebeurt er wanneer een bevel botst met je eigen geweten?
Esfandiar haat Rostam niet.
Rostam haat Esfandiar evenmin.
Geen van beiden is een slecht mens.
Juist daarom is dit verhaal zo tragisch.
Sommige tragedies ontstaan niet uit de strijd tussen goed en kwaad, maar uit de botsing tussen twee mensen die allebei geloven dat zij het juiste doen.
Esfandiar vertrekt niet uit eerzucht en ook niet uit woede. Hij vertrekt omdat hij ervan overtuigd is dat trouw aan zijn plicht het hoogste goed is.
Maar terwijl het verhaal verdergaat, lijkt Ferdowsi de lezer zachtjes een andere vraag te stellen:
Als gehoorzaamheid geen ruimte meer laat voor nadenken, is het dan nog altijd een deugd?
Misschien gaat dit verhaal daarom veel verder dan koningen en veldslagen.
Het gaat ook over ons.
Over de momenten waarop we zo druk zijn met doen wat van ons verwacht wordt, dat we vergeten onszelf één eenvoudige vraag te stellen:
Waarom?
Misschien is dat de reden waarom Esfandiar nog steeds zo’n herkenbare figuur is.
Niet omdat hij de sterkste krijger was, maar omdat hij ons eraan herinnert dat plicht belangrijk is—maar dat geen enkele plicht ooit het denken mag vervangen.
In het volgende deel komen we bij een van de meest aangrijpende confrontaties uit de Shahnameh: de strijd tussen Rostam en Esfandiar, waar uiteindelijk niemand werkelijk als winnaar uit tevoorschijn komt.
